Bộ Y tế Việt Nam muốn chuyển cơ quan chủ trì soạn thảo Luật Chuyển đổi Giới tính

Trong thời gian gần đây, thông tin Bộ Y tế Việt Nam muốn chuyển giao vai trò chủ trì soạn thảo Luật Chuyển đổi Giới tính đã thu hút sự quan tâm lớn từ cộng đồng người chuyển giới và các tổ chức bảo vệ quyền con người. Động thái này không chỉ là thay đổi về mặt hành chính mà còn phản ánh những điều chỉnh sâu sắc về tư duy tiếp cận đối với một trong những bộ luật quan trọng liên quan đến quyền công nhận người chuyển giới tại Việt Nam.

Vì sao việc chuyển giao vai trò chủ trì lại quan trọng?

Trên thế giới, luật liên quan đến chuyển đổi giới tính thường không chỉ thuộc phạm vi của Bộ Y tế. Ở nhiều quốc gia, việc xây dựng luật này được dẫn dắt bởi các bộ phận pháp lý hoặc nhân quyền nhằm đảm bảo tiếp cận dưới góc nhìn dân sự, pháp lý và quyền con người – những yếu tố thiết yếu khi nói đến quyền tự nhận diện giới.

Tại Argentina, Luật Bản dạng giới được xây dựng nhờ sự phối hợp giữa Bộ Tư pháp và Bộ Nội vụ, cho phép cá nhân tự xác định giới tính mà không cần can thiệp y học. Đây là một trong những luật tiến bộ bậc nhất hiện nay nhờ việc tham vấn chặt chẽ với cộng đồng người chuyển giới.

Ở Malta, quốc gia được xếp hạng cao về quyền người chuyển giới ở châu Âu, luật chuyển đổi giới tính do Bộ Bình đẳng chủ trì, đảm bảo tính nhân văn và bao trùm cho cả người vị thành niên.

Ngược lại, dù Thái Lan được biết đến rộng rãi với ngành phẫu thuật chuyển giới phát triển, nước này vẫn thiếu luật công nhận pháp lý cho người chuyển giới. Một trong những nguyên nhân chính là thiếu sự phối hợp giữa Bộ Y tế và các cơ quan pháp lý trong quá trình xây dựng luật.

Những ví dụ trên cho thấy: Bộ Y tế nên giữ vai trò hỗ trợ chuyên môn y khoa, trong khi Bộ Tư pháp hoặc một ủy ban liên bộ sẽ phù hợp hơn để dẫn dắt một bộ luật liên quan đến quyền công dân, bình đẳng giới và công nhận pháp lý cho người chuyển giới.

Những bài học từ quốc tế trong việc xây dựng Luật Chuyển đổi giới tính

Xu hướng quốc tế hiện nay đang dịch chuyển mạnh về phía mô hình tự xác định giới tính, trong đó các quốc gia như Na Uy, Ireland, Bồ Đào Nha đã bỏ yêu cầu bắt buộc phẫu thuật hay chẩn đoán rối loạn giới tính trước khi thay đổi giấy tờ. Điều này giúp giảm sự y tế hóa quá mức, bảo vệ quyền riêng tư và phẩm giá của người chuyển giới.

Nếu Việt Nam chuyển giao vai trò chủ trì từ Bộ Y tế sang Bộ Tư pháp, điều đó có thể mở ra cơ hội tiếp cận quyền chuyển đổi giới tính theo hướng nhân quyền, đảm bảo luật không bị bó hẹp trong các tiêu chuẩn y học mà hướng tới quyền tự do cá nhân, quyền được sống thật với bản dạng giới của mình.

Những thuận lợi và thách thức nếu chuyển giao cơ quan chủ trì

Việc chuyển giao này có thể giúp Bộ Y tế tập trung vào khía cạnh chuyên môn như xây dựng hướng dẫn y tế, đào tạo nhân lực, bảo hiểm y tế cho người chuyển giới. Đồng thời, Bộ Tư pháp hoặc một ủy ban liên bộ sẽ đảm nhiệm phần soạn thảo các điều luật liên quan đến thay đổi giấy tờ tùy thân, quyền kết hôn, nhận con nuôi…

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là đảm bảo tính liên tục trong quá trình xây dựng luật. Cộng đồng người chuyển giới và các tổ chức như Viện iSEE, Trung tâm ICS, FTMVN, It’s T Time… đã đóng góp rất nhiều trong quá trình tham vấn với Bộ Y tế. Nếu thay đổi cơ quan chủ trì mà không có quy trình chuyển tiếp rõ ràng, có thể dẫn đến việc phải làm lại từ đầu, gây lãng phí thời gian và công sức đã bỏ ra.

Ngoài ra, cần duy trì đối thoại thường xuyên với cộng đồng người chuyển giới, kết hợp tham vấn với các chuyên gia quốc tế để đảm bảo luật vừa phù hợp bối cảnh văn hóa Việt Nam, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế.

Kỳ vọng và nỗi lo của cộng đồng người chuyển giới

Nhiều người chuyển giới tại Việt Nam kỳ vọng đây sẽ là bước ngoặt tích cực, mở đường cho một bộ luật nhân văn, tiến bộ và bao trùm. Tuy nhiên, nỗi lo lớn nhất vẫn là thời gian chờ đợi kéo dài. Nếu tiến trình phải khởi động lại từ đầu, dự đoán có thể phải tới năm 2030 mới ban hành được luật chuyển đổi giới tính – điều mà cộng đồng đã đợi suốt gần 10 năm qua kể từ khi Bộ luật Dân sự năm 2015 mở ra cánh cửa pháp lý đầu tiên.

Kết luận

Việc Bộ Y tế đề xuất chuyển vai trò chủ trì soạn thảo Luật Chuyển đổi Giới tính tại Việt Nam sang một cơ quan khác là một tín hiệu đáng chú ý. Nếu được thực hiện đúng cách, đây có thể là cơ hội quý báu để Việt Nam xây dựng một bộ luật tiến bộ, đảm bảo quyền cơ bản của người chuyển giới, phù hợp với cam kết quốc tế về quyền con người. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải duy trì sự liên tục, tham vấn đầy đủ với cộng đồng, và đặt quyền lợi của người chuyển giới làm trung tâm trong mọi quyết định chính sách.